Inheemse bomen en struiken met mooie herfstkleur
In de herfst zeggen we ieder jaar weer ‘oh en ah’ bij de indrukwekkende herfstkleuren van uitheemse soorten zoals amberbomen (Liquidambar styraciflua) en Japanse esdoorns (Acer palmatum). En eerlijk is eerlijk, ze zijn ook schitterend om te zien als hun bladerdak felrood, geel of oranje kleurt. Ook onder onze inheemse soorten zijn bomen en struiken te vinden met prachtige herfstkleuren. In deze blog geef ik je een aantal voorbeelden. Realiseer je verder ook dat niet alleen het verkleurende blad sierwaarde heeft in de herfst, maar ook de aanwezigheid van felgekleurde bessen (of bottels) kan een boom of struik doen ‘oplichten’. En juist met die bessen of bottels wordt een plant niet alleen aantrekkelijk om te zien, maar ook aantrekkelijk als voedselbron voor vogels en andere dieren. Ik schreef er in een eerdere blog al over.
Pigmenten bepalen de herfstkleur
De herfstkleuren van bomen en struiken worden bepaald door een combinatie van factoren. Het gaat om de genetische eigenschappen en het aanwezige pigment in een plant, maar ook om de weersomstandigheden, bodemomstandigheden en de conditie van de plant.
Drie groepen bladpigmenten bepalen of de herfstkleur vooral geel-oranje, rood-paars of bruin wordt. Cartenoïden, gele en oranje pigmenten die het hele groeiseizoen al aanwezig zijn in het blad van planten, worden in de herfst goed zichtbaar als het groene chlorofyl wordt afgebroken. Vooral bij soorten zoals berk, ratelpopulier en esdoorn wordt die gele kleur dan zichtbaar. Anthacyanen zijn pigmenten die vaak pas in de herfst worden aangemaakt en kunnen zorgen voor intens rode en roodpaarse tinten. De aanmaak ervan wordt beïnvloed door licht, temperatuur en de beschikbaarheid van suikers. De door anthacyanen veroorzaakte rode kleur zie je bijvoorbeeld bij sommige esdoorns, wilde kardinaalsmuts en Gelderse roos. Dan zijn er nog de tanninen en andere fenolische stoffen die bij het verdwijnen van het groene chlorofyl en andere pigmenten voor een bruine kleur zorgen (bij eiken en beuken bijvoorbeeld). De uiteindelijke herfstkleur wordt bepaald door de combinatie van pigmenten en hun onderlinge verhouding en kan van herfst tot herfst verschillen door onder andere de weersomstandigheden. Zo bevorderen zonnige dagen in het najaar de productie van anthacyanen en ook koele nachten (met temperaturen wel boven het vriespunt) bevorderen de rode pigmentvorming. Bij droogte zie je vaak vroegtijdige bladval en bruine, doffe kleuren.
Inheemse soorten met mooie herfstkleur
De inheemse soort met misschien wel de mooiste herfstkleur, is de Gelderse roos (Viburnum opulus, de struik op de foto bovenaan deze blog). Ik schreef al eens uitgebreid over deze mooie en nuttige struik (zie hier). De bladeren van de Gelderse roos kleuren rood-roze tot paarsrood in de herfst. Daarbij heeft de Gelderse roos scharlakenrode bessen die vooral opvallen als het blad eenmaal gevallen is; de bessen blijven gedurende een groot deel van de winter aan de struik zitten.
Ook de wilde kardinaalsmuts (Euonymus europaeus) heeft roze tot rood herfstblad en daarnaast bijzondere, roze vruchtkapsels waaruit oranje zaden tevoorschijn komen. In China, Japan en Korea komt een familielid van de kardinaalsmuts voor die ook wel de ‘brandende struik’ wordt genoemd vanwege de spectaculaire vuurrode herfstverkleuring: de Euonymus alatus. Deze soort, die ook bij Nederlandse kwekers goed te krijgen is, heeft sierlijke kurklijsten op de takken en is daarmee ook in de winter een sieraad voor je tuin. Als je vooral voor veel biodiversiteit in je tuin gaat, kies dan voor onze eigen, wilde kardinaalsmuts.
Rode kornoelje (Cornus sanguinea) heeft ook roodpaarse bladeren in de herfst, zij het iets minder uitgesproken dan de eerdergenoemde soorten. Deze soort heeft opvallende, rode twijgen (de jonge takken van de struik) die pas goed in het oog springen als het blad gevallen is. Je hebt er de hele winter plezier van. Verjong de struik (aan het einde van de winter) regelmatig, zodat hij jonge twijgen blijft maken en je dus winter na winter kunt genieten van de rode twijgen.
Het blad van de wilde lijsterbes (Sorbus aucuparia) kleurt geel tot oranjerood in de herfst en maakt deze forse struik of kleine boom ook aantrekkelijk in dit seizoen. De knaloranje bessen zijn er rond deze tijd soms al vanaf gesnoept, maar geven de boom in de herfst anders nog extra kleur.
De Spaanse aak of veldesdoorn (Acer campestre) tot slot, draagt goudgele bladeren in de herfst. Je kunt hem toepassen in (gemengde) hagen of gebruiken als solitaire, kleine boom (10-12 m).
Combinaties
Als je nu naar bosranden kijkt, zie je een heel palet aan herfstkleuren: geel, oranje, rood, bruin, groen… Juist die combinatie van kleuren maakt de herfst tot een spektakel. Voor mooie herfstkleuren in je tuin kun je daarom ook kiezen voor een combinatie van soorten die je bijvoorbeeld samen in een inheemse heg of als bosje plant. Je kunt dan het hele palet aan herfstkleuren laten verschijnen, en omdat de ene soort zijn blad eerder verliest dan de andere, kun je het herfstspektakel met een combinatie van soorten ook uitspreiden over een langere periode.
Autochtoon plantmateriaal
De laatste jaren is er steeds meer aandacht voor het aanplanten van inheemse soorten die ook daadwerkelijk uit deze regio komen. Dat klinkt een beetje vreemd, maar werkt als volgt: veel van onze inheemse soorten komen ook in andere delen van Europa voor, bijvoorbeeld in het Middellandse zeegebied of op de Balkan. Het betreft dan dezelfde soort (bijvoorbeeld de veldesdoorn), maar die is genetisch gezien net anders dan de veldesdoorn uit noordwest Europa. Soms maakt dat verschil: de levenscyclus van onze inheemse insecten is vaak precies afgestemd op de bloeitijd van een bepaalde boom of struik. En die kan bijvoorbeeld met één of twee weken verschillen tussen dezelfde soort uit noordwest Europa en uit de Balkan. Veel van de bomen en struiken die hier worden aangeplant, zijn in andere delen van Europa opgekweekt. Dan kan het dus zijn dat die niet perfect passen binnen onze noordelijke ecosystemen. Soorten die wél echt uit deze regio komen, noem je autochtone soorten. Een aantal kwekers van inheemse soorten biedt nu ook autochtoon plantmateriaal aan op de particuliere markt. Kijk bijvoorbeeld eens bij Cruydt-Hoeck of bij kwekerij Arborealis.